Debaty sejmoweXII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie projektu ustawy o wolontariacie

   W odpowiedzi na interpelację pani poseł z dnia 28 lutego br. w sprawie projektu ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie pragnę przestawić stanowisko Rady Ministrów odnośnie do zarzutu nierównorzędnego traktowania charytatywnych organizacji kościelnych z innymi organizacjami pozarządowymi w projekcie tej ustawy.    Projekt ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie zmierza do systemowego uregulowania funkcjonowania organizacji pozarządowych realizujących zadania społecznie pożyteczne i ich stosunków z organami administracji publicznej. Wprowadza jedynie rozwiązania prawne dotyczące organizacji pozarządowych, reguluje tryb finansowania ich działalności zarówno ze środków publicznych, jak i prywatnych. Określa status prawny wolontariatu.    Rada Ministrów na posiedzeniu w dniu 12 lutego br. przyjęła projekt ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. W trakcie posiedzenia Rada Ministrów została zapoznana m.in. ze stanowiskiem Konferencji Episkopatu Polski wobec projektu ustawy. Po dyskusji Rada Ministrów postanowiła przyjąć następujące zapisy w kwestii stosowania przepisów działu II ustawy do jednostek organizacyjnych działających na podstawie przepisów o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, o stosunku państwa do Kościoła katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz o stosunku państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych:    - w stosunku do jednostek organizacyjnych, których cele statutowe obejmują wyłącznie prowadzenie działalności pożytku publicznego, Rada Ministrów postanowiła objąć te jednostki zakresem działania ustawy,    - w stosunku do jednostek organizacyjnych, których cele statutowe obejmują nie tylko prowadzenie działalności pożytku publicznego, Rada Ministrów uznała, że zasady, na jakich przepisy działu II ustawy powinny być stosowane do tych jednostek, określą przepisy odrębne.    Przyznawanie wszystkim mającym osobowość prawną jednostkom organizacyjnym kościołów i związków wyznaniowych prowadzącym działalność w sferze zadań publicznych, określonych w art. 4 projektu ustawy, nie na zasadzie wyłączności uprawnień organizacji pożytku publicznego wydaje się niemożliwe. Bez określenia dodatkowych zasad i warunków uznanie tych organizacji za organizacje pożytku publicznego mogłoby prowadzić w praktyce do nadużywania uprawnień i przywilejów oraz powstania trudnych do pokonania przeszkód przy realizacji form kontroli przewidzianych przez ustawę. Takich bowiem jednostek organizacyjnych mających prawo do ubiegania się o taki status byłoby, szacunkowo licząc, kilkanaście tysięcy (parafie, gminy wyznaniowe, klasztory, związki wyznaniowe wpisane do rejestru). Jednocześnie uznać należy, że w państwie, które na mocy Konstytucji RP (art. 25 ust. 2 - ˝Władze publiczne w Rzeczypospolitej Polskiej zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym˝) deklaruje bezstronność władz publicznych, odpowiednie i precyzyjne rozdzielenie zakresu działalności pożytku publicznego finansowanego ze środków publicznych i kultowo-misyjnego, ma szczególne znaczenie ustrojowe.    Odpowiadając pani poseł szczegółowo na pytania zawarte w interpelacji, pragnę stwierdzić, że:    Ad 1. Twórcy projektu ustawy świadomi byli trudności zastosowania przepisów ustawy do jednostek organizacyjnych kościołów i związków wyznaniowych, które od dawna realizują zadania pożytku publicznego głównie w zakresie działalności charytatywnej i pomocy społecznej. Trudność tę powoduje fakt, że te jednostki organizacyjne prowadzą działalność bądź na zasadach wyłączności, jako instytucje czy zakłady specjalne, bądź jedynie doraźnie i to w stopniu zróżnicowanym. I dlatego - co wydaje się merytorycznie uzasadnione - w projekcie ustawy dokonano podziału tych jednostek na jednostki organizacyjne, których cele statutowe przewidują wyłącznie prowadzenie działalności publicznej, oraz te, których cele statutowe obejmują nie tylko działalność pożytku publicznego, ale również działalność kultowo-religijną uważaną za podstawową. Pierwsza grupa jednostek została objęta przepisami działu II ustawy, m.in. dotyczy to przywilejów korzystania z uprawnień wyrażonych w art. 22 (m.in. zwolnienie od podatku dochodowego od osób prawnych, podatku od nieruchomości, należności celnych), natomiast druga nie została wyłączona od możliwości korzystania z tych przepisów, ale określenie zasad ich zastosowania odesłane zostało do odrębnych przepisów, które wypracowane zostaną we współpracy z zainteresowanymi kościołami i związkami wyznaniowymi prowadzącymi w szerszym zakresie taką działalność, w tym w szczególności ze stroną kościelną Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu Polski. W związku z powyższym należy uznać, iż jednostki organizacyjne Kościoła i związków wyznaniowych prowadzące działalność charytatywną, społeczną czy oświatową zostały objęte przepisami projektu ustawy na powyższych zasadach.    Ad 2. Przyznanie charakteru organizacji pożytku publicznego, którego konsekwencją są różnorodne przywileje natury finansowo-majątkowej, musi być uzależnione od spełnienia warunków określonych przez ustawę. Podstawowymi są: wyłączne prowadzenie przez jednostkę organizacyjną kościołów i związków wyznaniowych działalności pożytku publicznego oraz poddanie jej różnym formom kontroli wewnętrznej i zewnętrznej mającej na celu ochronę racjonalności i poprawności wykorzystania publicznych środków finansowych. Te warunki są możliwe do spełnienia przez specjalne organizacje wewnątrzkościelne jak Caritas, prawosławne ośrodki miłosierdzia i inne wyodrębnione organizacyjnie instytucje, także zakony prowadzące wymienioną w ustawie działalność pożytku publicznego w oparciu o zasadę wyłączności.    Obowiązki zawarte w art. 19-21 projektu ustawy wymagają zatem odpowiedniego dostosowania, aby mogły być wypełnione przez kościoły i związki wyznaniowe. Pierwsze rozwiązanie przewiduje aktualny przepis art. 3 ust. 6 projektu ustawy, który umożliwia adaptację przepisów ustawy do warunków organizacyjnych i funkcjonalnych wyznaniowych jednostek organizacyjnych. Drugim rozwiązaniem jest powoływanie specjalistycznych wyznaniowych organizacji pożytku publicznego odpowiadających wymaganiom art. 19-21 projektu ustawy. Wymagać to będzie zgody kościołów i związków wyznaniowych na większe zaangażowanie w organizowanie i funkcjonowanie takich organizacji.    Podkreślić należy, że wszystkie kościoły i związki wyznaniowe mają od 1989 r. prawo do powoływania dla realizacji celów charytatywno-opiekuńczych, oświatowo-wychowawczych, naukowych i innych specjalnych instytucji i zakładów. Zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (tekst jednolity DzU nr 26, poz. 319) ˝W celu realizacji działalności charytatywno-opiekuńczej kościoły i inne związki wyznaniowe mają prawo zakładać i prowadzić, na zasadach określonych w ustawach, odpowiednie instytucje, w tym zakłady dla osób potrzebujących opieki, szpitale i inne zakłady lecznicze, żłobki i schroniska dla dzieci˝. Nie istnieją przeszkody, aby po wejściu w życie ustawy takie instytucje i zakłady wyspecjalizowane powstały i to częściej niż dotychczas. Nie ma też przeszkód, by statuty nadawane takim instytucjom czy zakładom przez uprawnione władze kościelne odpowiadały warunkom wymaganym przez ustawę. Wobec powyższego nie należy formułować tezy o pozbawieniu jednostek organizacyjnych kościołów i związków wyznaniowych uprawnień wynikających z art. 22 projektu ustawy.    Ad 3. Istotą przedstawionych propozycji jest, aby jednostki organizacyjne prowadzące wyłącznie działalność pożytku publicznego korzystały z rozwiązań przewidzianych w projekcie na identycznych zasadach jak organizacje pozarządowe, których status regulują przepisy odrębne w stosunku do przepisów regulujących materię wyznaniową.    Tak więc art. 3 ust. 5 i 6 projektu wyodrębnia kościelne osoby prawne, które wyłącznie zajmują się realizacją celów społecznie pożytecznych (Caritas, niektóre zakony) i te osoby prawne objęte są przepisami działu II ustawy oraz pozostałe, które obok działalności kultowo-religijnej jako głównej prowadzą także działalność charytatywną, oświatową bądź inną obejmowaną zasięgiem przedmitowym ustawy. Ta druga forma działalności społecznie pożytecznej również zostanie poddana przepisom ustawy, ale po wydaniu przepisów zawierających określenie zasad stosowania postanowień ustawy do tej bardzo licznej grupy jednostek organizacyjnych Kościoła Katolickiego. Trzeba przy tym pamiętać, że poza osobami prawnymi Kościoła Katolickiego ustawa dotyczyć będzie także wyznaniowych osób prawnych wszystkich pozostałych kościołów i związków wyznaniowych.    Wyłączenie jednostek organizacyjnych kościołów i związków wyznaniowych spod przepisów art. 22 ust. 3-5 projektu ustawy regulujących kwestie nadzoru nad działalnością pożytku publicznego, jak proponuje m.in. Sekretariat Episkopatu Polski, narusza zasadę równych praw i obowiązków wszystkich organizacji pożytku publicznego. Jednostki organizacyjne kościołów i związków wyznaniowych uzyskałyby nieuzasadnione przywileje w stosunku do pozostałych organizacji pożytku publicznego. Jednostki te mogą natomiast funkcjonować przy większych jednostkach organizacyjnych, np. przy diecezjach, a przez swoje jednostki organizacyjne - przy parafiach.    Natomiast wyłączenie zastosowania art. 25 projektu ustawy wobec jednostek organizacyjnych kościołów i związków wyznaniowych ma częściowe uzasadnienie, ponieważ dysponują one aktualnie korzystniejszymi rozwiązaniami prawnymi.    Projektowana ustawa nie narusza konstytucyjnej zasady równości podmiotów wobec prawa. Wszystkie podmioty kościelne, które prowadzą działalność w zakresie pożytku publicznego na zasadzie wyłączności, są objęte przepisami ustawy. A te, które ją wykonują nie na zasadzie wyłączności, będą również podlegały ustawie, ale po określeniu zasad ich stosowania. Konstytucyjna zasada równości nie wymaga, co zostało wielokrotnie potwierdzone orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego, identycznego traktowania nierównych (różniących się) podmiotów.    Jednocześnie pragnę poinformować panią poseł, że w dniu 18 marca br. w trakcie posiedzenia Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu Polski zadecydowano o powołaniu zespołu roboczego, w skład którego wejdą przedstawiciele rządu i Episkopatu, którego celem będzie wypracowanie obustronnie zadowalających rozwiązań w przedmiocie objęcia jednostek organizacyjnych Kościoła Katolickiego regulacjami wynikającymi z projektu ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, zgodnie z zapowiedzią sformułowaną w art. 3 ust. 6 projektu.    Minister    Jerzy Hausner    Warszawa, dnia 26 marca 2002 r.